Başkanlık Sistemi Nedir? Hangi ülkelerde uygulanıyor?

Sosyal Medya Butonlarını Kullanarak Bu Yazıyı Paylaşabilirsiniz.

 

Başkanlık sistemi nedir ?

Bu yazıda başkanlık sistemi ile ilgili pek dile getirilmeyen gerçeklere değineceğiz.  Başkanlık sistemi nedir, hangi ülkelerde uygulanıyor , başkanlık sistemi şeması , başkanlık sistemi faydalı mı , sorularına kısa ve net cevaplar bulacaksınız.

Başkanlık sistemi en özet haliyle cumhurbaşkanlığı ile başbakanlığın birleştirilerek tek kişinin bu iki makamın yetkileriyle donatılmasıdır.

Başkanlık sistemi hangi ülkelerde uygulanıyor?

Bilinenin aksine dünyada Amerika haricinde tam başkanlık sistemini uygulayan hiç bir gelişmiş ülke bulunmamaktadır. Avrupa’nın büyük ülkeleri içinde sadece Fransa’da yarı başkanlık sistemi uygulanmaktadır. Başkanlık sistemi ile yönetilen ülkeler haritası bize bu sistemi genelde geri kalmış ülkelerin uyguladığını göstermektedir. Bu sistemin dünyadaki tek pozitif örneği olan Amerika ile ilgili büyük bir yanılgı vardır. Amerika oturmuş bir bürokrasi sistemine sahiptir, Amerikan başkanlarının genel anlamda çok büyük fonksiyonları olmadığı bilinen bir gerçektir. Yani sistemin olağan bir işleyişi vardır teoride Amerika’daki sistem tam başkanlık gibi görünmektedir ama uygulamada Amerikan başkanlarının sisteme müdahalesi parlamenter sistemden bile çok daha kısıtlıdır. Ayrıca Amerikan seçmeninde geri kalmış ülkelerde görülen tek adamcı ”çalıyor ama çalışıyor, kötünün iyisi, buna oy vermeyip de kime vereceğiz” gibi umutsuz seçmen psikolojisi de bulunmamaktadır.

Bu haritada başkanlık sistemi uygulanan ülkeleri görebilirsiniz: https://tr.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9Fkanl%C4%B1k_sistemi#/media/File:Forms_of_government.svg

Amerika (Tam başkanlık), Fransa (yarı başkanlık) gibi gelişmiş ülkelerden bir kaç istisna haricinde başkanlık sistemi çoğunlukla İran Cumhuriyeti, Suriye Cumhuriyeti, Pakistan Cumhuriyeti, Azerbaycan Cumhuriyeti gibi adında Cumhuriyet ibaresi olan ama kimilerinde yönetimin babadan oğula geçtiği, kimilerinde diktatörler veya kukla liderler bulunan ülkelerde uygulanmaktadır.

Başkanlık sisteminin işleyişi nasıl olacak?

Öncelikle belirtelim dünyada tek tip bir başkanlık sistemi yok. Başkanlık sistemi şeması ülkeler arasında farklılık göstermektedir. Şu an ki mevcut sistemde cumhurbaşkanının bakanlar kurulunu toplama yetkisi var ama bakanlar kuruluna yaptırım yetkisi yok, cumhurbaşkanı bakanlar kuruluna sadece tavsiyede bulunabiliyor. Bakanlar kurulu bu tavsiyelere uymakla yükümlü değil. Başkanlık sistemi ile başbakanın yürütme gücü ve cumhurbaşkanın yetkileri tek elde toplanacak. Tabi gene bir meclis ve farklı partilerden milletvekilleri de bulunacak ama başkan, başbakana göre daha üst yetkilere sahip olacak. Tabi birde işin parti liderliği boyutu var. Bu sistemde başkan olan parti liderinin konuma da çok değişecek. Tabanına ve devlet kademelerine daha etkili şekilde nüfuz edebilecek. Yani bilinen anlamıyla kadrolaşma ve yandaş yerleştirme işini çok daha etkili yapabilecek. Birde bunlara kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi ekleniyor bu çok dikkat çekici. Normal şartlarda Bakanlar kurulu kararı ile khk çıkarılırken bu yetkinin bir kişinin inisiyatifine verilmesinin çok ağır sonuçlar doğurma riski var.

Başkanlık sistemi ile ilgili bu ısrarın sebebi nedir?

Mesela şu anki sistemde en tepe olan Cumhurbaşkanı oldunuz diyelim ama geçmişteki çoğu örnekler de olduğu gibi buradan emekli olup siyasi hayatınızı bitirmek de istemiyorsunuz. Tüm sistemide halen kontrol ettiğinizi, aslında yetkiniz olmadığı halde başbakanı bile istediğiniz gibi değiştirebildiğinizi de düşünelim ama bu nereye kadar? Atadığınız başbakanı sürekli denetim altında tutmak yada devlet yönetimine yapmak istediğiniz müdahalelerde başbakanı devreye sokmak da zahmetli ve bu kişi herhangi bir sıkıntı çıkardığında seçilmiş başbakanı görevden alıp başka birini atamak tepki çekebiliyor. Ayrıca cumhurbaşkanlığının da belli bir süresi var. Parlamenter sistemde cumhurbaşkanlığı biten kişi ya siyasetten emekli olur yada partisine döner. Siyasete dönmesi durumunda tekrar başbakan olabilir ama yine çoğu kararını Cumhurbaşkanı onayına sunmak zorunda kalacak. Başkanlık sisteminde ise seçilen kişi bunların hiç biri ile uğraşmayacak. Başkanlık sistemi ile bu anlatılanları tali yollardan değil doğrudan ve daha etkili şekilde yapma imkanı olacak. İktidarı tehlikeye girmeyecek ve tepesinde ayak bağı olacak kimsede bulunmayacak.

Başkanlık sisteminin sakıncaları nelerdir?

Denetim mekanizmalarının düzgün çalışmadığı ve yargı sistemin oturmadığı ülkelerde bütün gücün tek kişinin elinde toplanması geri dönülemez sorunlara yol açabilir. Özellikle bir kişinin insiyatifine bırakılan kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi çok düşündürücü. Parlamenter sistemle yönetilen ülke halklarının bile bütün yanlışlarına ve kötü politikalarına rağmen neredeyse kişileri ilah edinme seviyesine getirdiği düşünüldüğünde bu sistemin çok tehlikeli olabileceği görülebilir. Son zamanlarda iyice artmış olan ”ya bizdensin yada hainsin” anlayışı bu sistemde çok daha ileri boyutlara taşınabilir. Üstün yetkilerle donatılmış böyle bir yönetim yanlış ellere verildiğinde kadrolaşma, torpil, adam kayırma gibi konular artabilir. Şeffaf, hesap verebilir devletin olmadığı yerlerde gücü tek başına eline geçirenlerin ülkeyi diktatörlüğe götürme riski vardır. İşte bu noktada gücün denetlenmemesi anayasal hakları bile tehlikeye atar, çünkü bu hakların yasal güvencesini denetleyen kurum yöneticileri koltuğunu kaybetme korkusu veya iktidara yaranma hevesiyle bu hakları bizzat kendileri çiğnemeye başlayabilir.

6) Bu sistemle benim için ne fark eder?

Elbette her yeni sistemde olduğu gibi bir fark yaratacaktır. Ama asıl mesele bu farkın pozitif mi yoksa negatif anlamda mı olacağıdır. Başkanlık Sistemini uygulayan Amerika gibi pozitif bir örnek mevcut ama çok daha fazla sayıda Suriye, Irak, Afganistan, İran, Libya vs.  gibi negatif örneklerde mevcut. Bu örneklerden hangilerinin coğrafya, kültür, eğitim seviyesi ile Türkiye’ye yakın olduğu analiz edilerek oluşacak farkın yönü tahmin edilebilir. Yanlış kişilerin elinde bu sistemle hayatınızda ne gibi farklar oluşabileceğini komşu ülkelerin durumuna bakarak anlayabilirsiniz. Özellikle Suriye ve Irak örneklerine dikkat ediniz.

7) Başkanlık sisteminin hiç iyi tarafı yok mu?

Hiç bir sistem tamamen kötü değildir. Bu sistemin elbette iyi tarafları olabilir ama elde edilecek bir kaç yarar için büyük bedeller ödenmesi durumunda bir süre sonra önceleri ”yarar” olarak görülen şeyler de birer tehlike haline gelebilir. Bu sistemin kar-zarar analizi için Dünya’ki mevcut örneklerini kendi ülkemizin kültürel ve siyasal yapısı kıyaslamamız en doğru sonucu verecektir. Bu kıyaslama için yukarıda paylaşılan ”Başkanlık Sistemini Uygulayan Ülkeler” haritasını coğrafya ve kültürel yapıdaki benzerlikler üzerinden değerlendirmemiz en sağlıklı analizi yapmamıza yardımcı olacaktır.

Sosyal Medya Butonlarını Kullanarak Bu Yazıyı Paylaşabilirsiniz.

Başkanlık Sistemi Nedir? Hangi ülkelerde uygulanıyor?” konusunda Bir Fikir

  1. Konuyla ilgili Kuran ayetlerini de ansaydınız daha iyi olurdu.

    Ey inanca çağırılanlar! “Bizi davar gibi güt!” demeyin; “Bizimle ilgilen!” deyin ve kulak verin. Nankörlük edenler için acı bir ceza vardır. 2:104

    Biz bir ülkeyi/medeniyeti mahvetmek istediğimizde, onun servet ve nimetle şımarmış ele başlarına emirler yönetiriz/onları yöneticiler yaparız da onlar, orada bozuk gidişler sergilerler. Böylece o ülke aleyhine hüküm hak olur; biz de oranın altını üstüne getiririz. 17:16

    Nuh dedi ki: “Rabbim! Onlar bana isyan ettiler de malı ve çocuğu kendisine hüsrandan başka bir artış getirmeyen kişiye uydular.” 71:21

    Biz bu şekilde her kentte/her medeniyette kodamanları, o kent ve medeniyetin suçluları yaptık ki, orada oyunlar tezgahlayıp tuzaklar kursunlar. 6:123

    İşte, [firavun] toplumunu böyle küçümsedi, onlar da ona itaat ettiler. Çünkü onlar yoldan sapmış bir toplum idiler. 43:54

    Hepsi toplu halde, Allah’ın huzuruna çıkmış olacaklar. Ezilip horlananlar, büyüklük taslayanlara diyecekler ki: “Biz sizin birer uydunuzduk. Şimdi siz Allah’ın azabından bir kısmını bizden uzaklaştırabilir misiniz?” Cevap verecekler: “Allah bize kılavuzluk etseydi elbette biz de size kılavuzluk ederdik. 14:21

    Ve derler ki: “Rabbimiz biz, efendilerimize, büyüklerimize itaat ettik de bizi yoldan saptırdılar.” 33:67

    İşte buydu Ad. Rablerinin ayetlerine kafa tuttular, onun resullerine isyan ettiler. Ve her inatçı zorbanın emrine uydular. 11:59

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir